ابو القاسم سلطانى
96
دايرة المعارف طب سنتى ( گياهان دارويى ) ( فارسى )
قاعدگى را زياد مىكند و عصاره آن با آب عسل در گزيدگى گزندگان موثر است . . . ( تت قانون عب ص 347 ) . كراث سه نوع است شامى و نبطى ، كراث الكرم . . . اما كراث الكرم كراث برى است و ديوسكوريد در دوم گويد . . . ( مطالب با نوشته ديوسكوريد كاملا تطبيق مىنمايد ) . . . و جالينوس در ششم گويد حد وسط قدرت اثر درمانى بين سير و تره را در كراث برى يافتهام بنابراين تندى و خشككنندگى آن بيش از تره است همچنانكه بيشتر گياهان صحرائى قويتر از گياهانى هستند كه در بستانها كشت مىشوند و بدين جهت است كه كراث برى براى معده زيانآورتر و اثر زيادكنندگى پيشاب و خون قاعدگى و بازكنندگى انسداد در آن بيشتر است . . . در فلاحت آمده است كراث الثوم را فروصاعى [ اين واژه به صور فروصاهى و فروصناهى نيز آمده است ] مىنامند . برگ آن شبيه به برگ تره سبزرنگ و پياز آن شبيه به كراث شامى است ( ابن بيطار ج 4 - ص 61 ) . كراث برى . . . ادرار بول بيشتر كند از ديگر كراثها و اگر اصل وى با روغن خسكدانه [ تخم كاجره يا قرطم ، كافشه Carthamus tinctorius L ] يا كنجد به پزند قولنج را نافع بود خوردن و آب آن حقنه كردن . . . ( اختيارات 372 ) . كراث به فارسى گندنا . . . برى و بستانى مىباشد و بستانى او را نبطى نامند . . . و كراث برى شبيه به سير است بسيار تند و مقطع و مفتح و به غايت مدر بول و حيض و حمول او جاذب جنين و عصاره او مورث اسهال دموى و پنج قيراط از تخم او با شكر كه چند روز مداومت كنند رافع بواسير است و از جمله ادويه ترياق فاروق و جهت گزيدن هوام قويتر از تخم ساير اقسام و ضماد او رافع برص و ثاليل و مقرح اعضاست و قسمى از برى را كه در كوهها يافت مىشود برگش بسيار باريك مىباشد [ كراث البر L Allium vineale - طيطان ] با حدت و بسيار ملطف . . . [ با اين ترتيب تحفه دو نوع كراث برى را شرح مىدهد به طيطان مراجعه شود ] ( تحفه 218 ) اخريط كراث برى است ( تحفه ) . در فرهنگ مخزن هريك از واژههاى زير به صورت مترادف با كراث برى آمده است " كراثا حرما " و " كراثا دقرا " و " كراثا قطاما " به سريانى كراث بريست و آن كراث الكرم است . كراث الثوم ، كراث دقاق ، كراث كرم . در فروغ ناصرى ذيل تره آمده است تره كه گندنا و به عربى كراث گويند برى و بستانى مىباشد بستانى آن را نبطى گويند . اصناف آن بسيار است ( فروغ ناصرى 195 ) . با توجه به مرفولوژى و مندرجات كتب قديم كه در فوق آمد منظور از كراث الكرم گياهى است كه نام علمى آن در صدر آمده است . در واژهنامههاى قرن اخير و نيز مايرهوف اين گياه را كراث نبطى ناميدهاند درحالىكه كراث نبطى همانطوريكه در فوق آمد از نظر كليه پزشكان سنتى كراث بستانى است . به نظر مىرسد اين اشتباه از آنجا سرچشمه گرفته است كه در شرح اسماء نامى از كراث الكرم نيامده و كراث نبطى مترادف كراث جبلى آمده است و از انواع كراث برى فقط نوع طيطان ذكر شده است درحالىكه طبق نظريه ديگر پزشكان سنتى همانطوريكه در تحفه و مخزن به صراحت آمده است كراث برى دو نوع است يكى گياه مورد بحث و ديگر طيطان كه اين را نيز كراث البر مىناميدهاند . به هر جهت امروزه در واژهنامهها اسامى عربى اين گياه بصل العفريت و كراث نبطى ( از معجم المصور ) و به پارسى تره وحشى ، تره خاورى و تره تابستانى مىگويند . گياهى است پايا ، كه در مديترانه شرقى